Mizaç Analizi
Dört eğilim, bir itidal — Sünnet ölçüsüyle denge.
Mizaç nedir? Fal mıdır?
Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri’nin Marifetnâme’si ve İbn Sînâ’nın nefs-mizaç bahisleri, İslam medeniyetinde mizacı dört eğilim üzere ele alır: demevî, safravî, balgamî ve sevdevî. Bu tasnif, yıldız falı veya İslam dışı “element mistisizmi” değildir. Maksat, beden-ruh dengesini tanımak ve itidale yönelmektir.
Her mizacın fazileti ve âfeti vardır. Safravî öfke hilmle, demevî dağınıklık huşû ile, balgamî tembellik azimle, sevdevî hüzün şükür ve ümitle dengelenir. Resûlullah (s.a.v.) ahlâkı, her mizacı kemâle taşıyan tek ölçüdür. Mizaç kader değildir: aşırıya kaçarsa afet, itidalde tutulursa nimet olur.
Dört eğilim — kısa tanıtım
Demevî: Canlılık, ünsiyet, ümit. Fazileti cömertlik ve sohbet; âfeti gaflet ve dağınıklık olabilir. Tedbir: belirli saatleri yalnız zikir ve tilâvete ayırmak.
Safravî: Keskinlik, azim, liderlik eğilimi. Fazileti cesaret ve adalet duygusu; âfeti öfke ve acele. Tedbir: öfke anında abdest, oturmak, “eûzü”.
Balgamî: Yumuşaklık, sabır, sulh. Fazileti hilm; âfeti tembellik ve kararsızlık. Tedbir: sabah sonrası hareket ve sabit küçük ameller.
Sevdevî: Tefekkür, basiret, derinlik. Fazileti muhasebe; âfeti ümitsiz hüzün. Tedbir: şükür, ümit âyetleri, mutedil sohbet.
İtidal: İslam’ın mizaç ilkesi
Kur’ân, ümmeti “vasat” olarak tanımlar. Mizaç analizimizde hedef, kişiyi bir kutuya hapsetmek değil; baskın eğilimini görüp Sünnet’le dengelemektir. İbn Sînâ çizgisinde nefsin güçleri itidalde tutulduğunda ahlâk güzelleşir.
Marifetnâme’de vurgulandığı gibi insan mizacını tanıdıkça ibadetini, gıdasını, uykusunu ve sohbetini de ona göre düzenler; beden ve ruh birbirine düşman değil, dost olur.
Raporda mizaç nasıl işlenir?
Beyanlarınızdaki kelimeler ve eğilimler, İslami mizaç tasnifine göre okunur. Sonuç paragraf halinde yazılır: baskın eğilim, fazilet-afet dengesi, amelî tavsiyeler. Yıldız, burç, fal yoktur. Kapsamlı raporda mizaç; karakter ve sima ile birliktedir.